Savaş mı? Kaç mı? Deprem Anında Sinir Sistemimizin Hikayesi

Canberk Yılmaz · Nisan 2025 · 2 dk okuma

Vücudumuz, bütünlüğünü tehlikede hissettiği anda, adeta içinde binlerce dişlinin döndüğü karmaşık bir makine gibi çalışmaya başlar. Önce sempatik sinir sistemi devreye girer; yani “alarm çanları” çalarak bizi tetikte tutan bölüm aktive olur. Ardından üç ana savunma tepkisinden biri seçilir: savaş, kaç veya don. Bu üçlü mekanizma, kökenini atalarımızın vahşi doğadaki hayatta kalma stratejilerinden alır.

Depremde Savunma Sistemi Nasıl İşler?

Deprem, kendini varoluşunu tehdit eden ani bir tehlike olarak gösterir ve işte tam o anda vücudumuz bu savunma mekanizmasını harekete geçirir. İlk sarsıntı veya yıkıcı enerjinin sesi, beynimize “acil durum” sinyali yollar. Bu anda sempatik sinir sistemi, “alarm çanları”nı çalar. Devamında, vücudun harekete geçmesi ve tehlikenin farkına varılması adına sinir sistemini harekete geçirici hormonlar salgılanmaya başlanır. Öncelikli olarak epinefrin (adrenalin) ve norepinefrin (noradrenalin) vücudun tehlikeye kendisini hazırlaması için salgılanır ve gözlemlediğimiz tepkiler genellikle kalp atış hızının artması, kan basıncının yükselmesi veya terleme gibi durumlar olur. Bu süreçte aynı zamanda adrenalin ve noradrenaline ek olarak, stres hormonu olarak bilinen kortizol de vücudun savaş veya kaç durumunu tamamlayabilmesi adına kandaki glikozu artırarak enerji sağlar. Diğer taraftan, tehlike anında sindirim ve boşaltım gibi “alt öncelikli” fonksiyonlar geçici olarak durur; kaslar veya beyin gibi “hayati” bölgelere enerji aktarılır. Bu şekilde, savaş ya da kaç başarılı bir şekilde tamamlanabilir.

Savunma Tepkimizin Seçimi Nasıl Olmaktadır?

Vücut, öncelikle milisaniyeler içerisinde “kaçabilir miyim?” veya “savaşabilir miyim?” diye hızla değerlendirir. Eğer durum kaçmaya veya savaşmaya imkan vermeyecek bir düzeyde algılanırsa -ki bazen öyle olur- donma tepkisi gerçekleşir. Bu aşamaya aynı zamanda tamamlanamamış veya “başarısız savaş kaç” da denir.

Bu başarısız savaş kaç durumunda, vücut enerjiyi depolamayı tercih eder ve bir süreliğine kendini kapatır. Bu süreçte beynin birçok bölgesi de inaktif olur. Donma durumunda o anın hatırlanamamasının sebeplerinden biri de budur.

Sonuç: Başarılı Savunma mı? Donma mı?

Sonuç olarak, başarılı savaş veya kaçış durumunun ardından -ki bu gerçekleşirse- adrenalin ve kortizol seviyeleri düşer ve vücut normale dönmeye başlar. Eğer başarılı bir şekilde savaş veya kaç yapılamamışsa, donma tepkisi uzun süreli bir tepki olarak kalarak, travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) gibi psikolojik sorunlara yol açabilir.

Hızla Çalışan Sistem: Biz Farkında Olmadan

Deprem gibi ani ve büyük tehditler, vücudumuzun tehlikeyi milisaniyeler içinde tanımasına ve uygun savunma tepkisini seçmesine neden olur. En hızlı çalışan sistem, biz farkına varmadan devreye girer; asıl iş yükü ise sempatik sinir sistemi ve salgıladığı hormonların omuzlarındadır. Biz ise bu süreci sadece saniyeler içinde deneyimleriz. Başka bir deyişle, vücudumuzun kararı çoktan verilmiştir; biz ise ancak sonucu deneyimleyen tarafız.